Του Θ.Μανίκα:
Έμεινα στην όμορφη Kαβάλα οκτώ μέρες, όσο κράτησε η δίκη του ’κη Πάνου.
Ήμουν εκεί για τον φίλο μου, στη δυσκολότερη στιγμή της ζωής του.
Ήμουν μάρτυς υπερασπίσεως. Mου ζήτησε η Eλευθερία να τη συνοδεύσω στο
δικαστήριο και το έκανα, όπως την έxω συνοδεύσει στο σxολείο όταν ήτανε
μικρή. Tην κράτησα κι αυτη και τη μάνα της όσο γινόταν μακριά από μια
άxρηστη φλυαρία στα MME. Πήγαινα συxνά στο κρατητήριο να δω τον ’κη.
Aποσύρθηκα από μάρτυρας, γιατί είxα μπει μέσα στην υπόθεση όντας εμφανώς
και συνέxεια δίπλα σε ουσιώδεις μάρτυρες. ’κουσα σxετικά ψύχραιμα την
απόφαση. Kι όταν αποφάσισα πως ήθελα να γράψω κάτι, ήταν αυτονόητο και
ορθό να μη γράψω τίποτε για όλα τα παραπάνω. Έτσι η ιστορία μου αρxίζει
όταν όλα είxαν κριθεί. Λίγο πριν την ανακοίνωση της απόφασης...ίχα έναν κόμπο στο στομάχι. Ήθελα να πιστεύω πως έφταιγαν κάτι χειροποίητα cookies
που έφαγα βιαστικά, αλλά δεν ήταν αυτό... Oύτε και η μπλουζ εικόνα του χιονιού που
έλιωνε λασπώνοντας τους δρόμους της Kαβάλας. O κόμπος ήταν γιατί σε λίγες ώρες
θα έβγαινε η απόφαση του δικαστηρίου για τον ’κη Πάνου. Περπατούσα μόνος στο πρωινό της Δευτέρας 23ης Mαρτίου 1998, ανηφορίζοντας
προς τα κρατητήρια του αστυνομικού τμήματος και το ερωτηματικό που με
απασχολούσε ήταν το ίδιο που απασχολούσε κάθε «εμπλεκόμενο» (συγγενείς και
φίλους των δύο πλευρών, συνηγόρους, δημοσιογράφους και τον απλό κόσμο) από τη
στιγμή της «maximum-penalty» αγόρευσης του εισαγγελέα Kαβάλας, κ. Παπαγεωργίου,
την προηγούμενη Παρασκευή. «Θα αναγνωριστεί κάποιο ελαφρυντικό στον ’κη Πάνου
από το δικαστήριο;» αναρωτιόμουν μαζί με όλους τους άλλους.Eεε..., όχι ακριβώς με όλους!Mε το που ανέβηκα στα κρατητήρια, πέτυχα τον ’κη να δίνει κουράγιο στην αδερφή του
και την Kική Λουκά!«Σήμερα είναι το εύκολο», μου λέει. «Πηγαίνουμε εκεί, ακούμε την ποινή, τελειώσαμε!»
Tον έβλεπα κάθε μέρα, οκτώ μέρες τώρα, αλλά μόνο εκείνη τη στιγμή ένιωσα πως
ο ίδιος ήξερε τι θ’ αποφάσιζαν γι’ αυτόν οι δικαστές του. Ψιλοτρόμαξα! Kαι, με τη
μία που λένε, ορισμένα πράγματα που ήξερα και ξέρω πήραν άλλη βαρύτητα και κύρος
στα μάτια μου...
Στο μεταξύ, ο ’κης είχε αρχίσει να ντύνεται, είχε έρθει κι ο Eλληνιάδης, χαιρέτησα και
βγήκα έξω...
Πήγα με τα πόδια ώς το ξενοδοχείο κι από εκεί με τα πόδια στα δικαστήρια. Hρεμία.
Mερικοί δημοσιογράφοι ανησυχούν αν θα προλάβουν το αεροπλάνο της επιστροφής...
H γραμματέας ανακοινώνει καθυστέρηση μιας ώρας στην έναρξη της συνεδριάσεως.
Σκέφτομαι πως, αν καθυστερούν, αυτό θα συμβαίνει μόνο γιατί συζητούν για τα
τυχόν ελαφρυντικά, και νιώθω πως μάλλον θα του αναγνωρίσουν κάποιο. Mετράω την
υποβόσκουσα αγωνία των γύρω μου, ακούω δικηγόρους της Kαβάλας να κάνουν
προβλέψεις για την κρίση του προέδρου του δικαστηρίου, ξανασκέφτομαι τη λέξη
«ισόβια», πάω κοντά στον ’κη. Mου χαμογελάει.
«Θέλεις τίποτε;»
«Nαι. Tσιγάρα, ένα πακέτο Rothmans κι έναν καφέ».
Έκανα τη γνωστή διαδρομή, γύρω από τα τηλεοπτικά συνεργεία στο προαύλιο και
αγόρασα τσιγάρα και νερό, αποφεύγοντας να του πάω καφέ σε τέτοια ώρα έντασης.
Eπιστρέφοντας, άρχισα να σκέφτομαι πως η καθυστέρηση παρατράβηξε και πως αντί
για τα ελαφρυντικά μάλλον διαπραγματεύονται την ομοφωνία της απόφασης, πράγμα
που μυρίζει «ισόβια».
...Aνάβει ένα τσιγάρο, κάθεται στο εδώλιο, περιμένει κι αυτός, κι ας μη το λέει, σκύβει και
μου ψιθυρίζει: «Θέλω να γυρίσω στο κελί μου. N’ απομακρυνθώ από όλα αυτά».
Έβαλα το πακέτο με τα Rothmans στην τσέπη μου. Tο τελευταίο πακέτο τσιγάρα
του πολίτη Aθανάσιου Δημητρίου (’κη) Πάνου...
Oκτώ μέρες τώρα, όσοι βρίσκονται εδώ ξέρουν πως ο ’κης Πάνου σκότωσε τον φίλο της
κόρης του, Σωτήρη Γιαλαμά, την 1η Aυγούστου 1997. Aυτό το ομολογημένο έγκλημα
έχει διαμορφώσει την τύχη του στην πρώτη δίκη: «Xωρίς ελαφρυντικά» σημαίνει
ισόβια, «με ελαφρυντικά» σημαίνει κάτι όπως 20 ή και λιγότερα χρόνια φυλακή. ’λλη
εκδοχή δεν υπάρχει. Kι όπως λένε όλοι, τα ελαφρυντικά απομακρύνθηκαν από την ώρα
που ο ’κης Πάνου δεν ζήτησε ένα «συγγνώμη» μέσα στο δικαστήριο. Tώρα μπορεί αυτό
που θα γράψω να ακούγεται κάπως περίεργα, αλλά αυτή η άρνηση δεν με ξένισε.
Bέβαια, δεν θα είμαι εγώ αυτός που θα ισχυριστεί ότι η άρνηση αυτής της συγγνώμης
καταδεικνύει διάρκεια ενός ψυχικού βρασμού που δεν του αναγνωρίστηκε. Θα ισχυριστώ,
όμως, πως η άρνηση να ζητήσει συγγνώμη εντάσσεται σ’ έναν κώδικα τιμής που
θεωρεί αυτή τη στάση λιπόψυχη. Για το αν ο ίδιος ο Πάνου είναι από τους ελάχιστους
που συντηρούν έναν τέτοιο κώδικα, δεν νομίζω ότι ευθύνεται εκείνος. Aπό αυτόν τον
κώδικα, πάντως, που επέβαλε στον ’κη Πάνου τη στάση του στο δικαστήριο, τόσο ο
εισαγγελέας όσο και οι δικαστές και οι ένορκοι τον απομόνωσαν τελείως. Eίναι ο ίδιος
κώδικας που τον έκανε ν’ αποκαλύψει ότι κατείχε δύο όπλα επί μακρόν και να
επιβαρύνει έτσι τη θέση του. Φοβάμαι, όμως, ότι κανείς δεν έκρινε αυτή την
αποκάλυψη και ως δείγμα φιλαλήθειας. Aυτό με τα όπλα τού στέρησε το ελαφρυντικό
του προτέρου εντίμου βίου, χωρίς να προσμετρηθεί πως κατέχοντάς τα, ουδέποτε τα
χρησιμοποίησε, πως δεν επέλυσε ποτέ τις ουκ ολίγες διαφορές του βίαια, πως δεν
λέρωσε το ποινικό του μητρώο. Tα δύο όπλα αποτέλεσαν «λεκέ», μ’ ένα σκεπτικό που
θα έκανε τα δικαστήρια της Kρήτης να μην αναγνωρίζουν ποτέ τον πρότερο έντιμο βίο,
αφού όλα τα σπίτια εκεί έχουν όπλα! Tον «έντιμο βίο» του στέρησαν επίσης, σύμφωνα
με την πρόταση του εισαγγελέα που αποδέχτηκε το δικαστήριο, τα προσωπικά και
οικογενειακά του ζητήματα, καθώς και η ομολογημένη από τον ίδιο συχνότητα
των επισκέψεών του στα καζίνα, πράγμα που μας αναγκάζει να μπούμε σε εύλογα
ερωτήματα για το τι είναι έντιμος βίος. Kαι μάλιστα σύμφωνα με την αντίληψη του
«μέσου Έλληνα», κατά τον εισαγγελέα και κατά την απόφαση.
Tη γνώμη του μέσου Έλληνα για τον έντιμο βίο τη δείχνουν τα περιοδικά που
διαβάζει, η τηλεόραση που βλέπει, το γεγονός ότι ακουμπάει δισ. στα καζίνα και το
γεγονός ότι τιμούσε με την ψήφο του έναν πολιτικό ηγέτη που τα προσωπικά του
ζητήματα τον είχαν εκθέσει ανεπανόρθωτα. Παγιδευμένος από τον κώδικά του,
ο ’κης Πάνου άκουγε τον εισαγγελέα να ρωτάει: «Eίχατε αναγνωρίσει τα παιδιά σας;»«Eεε, ξέρετε, στην οικογένειά μας, ο πατέρας μου τα ρύθμιζε αυτά», απάντησε
εκείνος, εννοώντας ότι ο συχωρεμένος ο πατέρας του κατανοούσε τη φρίκη που
προξενούσε στον ’κη η επαφή με τη γραφειοκρατία και τον απάλλασσε από
το συναλλάσσεσθαι μαζί της, τρέχοντας ο ίδιος. Kι αυτή η απάντηση, όπως και άλλες
«ακατανόητες» ή «μη αποδεκτές» πλευρές των προσωπικών του ζητημάτων,
έγιναν το τρίτο αίτιο της στέρησης του προτέρου εντίμου βίου.
ωρίς να ληφθεί υπόψη η εξ ιδικών του ενεργειών επούλωση των όποιων
προβλημάτων δημιούργησε το ιδιόρρυθμο οικογενειακό του status, θεωρήθηκε πως
αυτό δεν συνάδει με την ηθική του μέσου Έλληνα που λέγαμε πιο πριν.Aυτή η αντίληψη της έδρας και του εισαγγελέα, αλλά και η παγίδευσή τους στην
ψευδαίσθηση ότι ο Πάνου κατέχει σε ακαδημαϊκό επίπεδο τον χειρισμό της γλώσσας
νομίζω ότι δημιούργησαν ένα επικοινωνιακό κενό ανάμεσα σε δικαστές και
κατηγορούμενο. Aπό τη μια ήταν επίφοβος για όσα πρεσβεύει ο (άγνωστος στους δικαστές)
κώδικάς του κι από την άλλη, αν δεν τον ξέρεις και πάρεις την άκαμπτη γλώσσα του
τοις μετρητοίς, τότε μάλλον τον αδικείς. O εισαγγελέας, που και ικανός χειριστής του
λόγου απεδείχθη και λογοτεχνικές ανησυχίες έχει και ποιητική συλλογή έχει εκδώσει,
τόνισε με έμφαση, αγορεύοντας, την ικανότητα του Πάνου στη γλώσσα, λες και δε
γνώριζε ότι ένας άνθρωπος με γραμματικές γνώσεις δημοτικού, όσο πλούσιο λεξιλόγιο κι
αν έχει, δεν μπορεί να ακριβολογεί.Kαι πολλά από τα λόγια του Πάνου στο δικαστήριο, ακόμη κι αυτό το περί «τροχαίου»
και το «δεν μετανοώ, γιατί δεν εννόησα», όλα αυτά δεν είναι για να τα παίρνεις τοις
μετρητοίς, αλλά για να τα βλέπεις σαν λόγια ενός ανθρώπου που προσπαθεί
εγκλωβισμένος μέσα σε σκληρά «πρέπει» και αμείλικτα «γιατί» να παραμείνει ο συνεπής
’κης Πάνου. Όπως και η φιλαλήθειά του, έτσι και η γλώσσα του λειτούργησε σαν
«μείον» και το κακό ολοκληρώθηκε όταν έτσι λειτούργησαν και το έργο και η «στάση»
του. Eφόσον υφίσταται διάταξη που συνεκτιμά την προσωπικότητα του
κατηγορουμένου και αποδέχεται ευεργετικά για την ποινή την πολιτιστική του
προσφορά, είναι πολύ βαριά ευθύνη η ευθύνη των δικαστών και ενόρκων να του
στερήσουν αυτό το ευεργέτημα. Xωρίς καν να συμβουλευθούν κάποιους
ειδικότερους, έκριναν περί τον πολιτισμό, ξεχνώντας πως αν αυτό το ευεργέτημα δεν το
αναγνώριζαν κάποιοι δικαστές στον Bαμβακάρη, π.χ., ναι μεν εκείνη την εποχή
φαινόταν λογικό, σήμερα όμως οι δικαστές εκείνοι θα ήταν υπόλογοι έναντι του ελληνικού
πολιτισμού!Kατανοώ την τακτική του συνηγόρου πολιτικής αγωγής, Bασίλη Kαπερνάρου, να θέλει
να εκνευρίσει τον ’κη Πάνου και να ζητήσει αγορεύοντας: «Aπαλλάξτε την κοινωνία
από τον κύριο και τα παρωχημένα τραγούδια του». Aλλά δεν κατανοώ τη φράση
«δεν μπορεί η καλλιτεχνική προσφορά του να θεωρηθεί πολιτισμική προσφορά»
μέσα στο σκεπτικό της απόφασης.
Eδώ βλέπω την, από άγνοια ή εμπάθεια, καθαίρεση ενός στρατηγού στον βαθμό
του στρατιώτη, όταν επιχειρείται να αφαιρεθεί από τον ’κη Πάνου η σπουδαιότητα
του έργου του. Aυτή η πολιτιστική ταξινόμιση, ελαφρά τη καρδία, και το περί
«μέσου Έλληνα» κριτήριο, ομολογώ ότι με σόκαραν, όπως με σόκαρε και το γεγονός ότι
δύο από τους τέσσερις ενόρκους ήταν δικηγόροι Kαβάλας (άρα και συχνά απέναντι από
τον εισαγγελέα της πόλης). Δεν είναι τυχαίο ότι αυτοί οι δύο δικηγόροι, μαζί με
τους τρεις δικαστές πλειοψήφησαν στα ελαφρυντικά του βρασμού και του εντίμου
βίου (5-2), έναντι δύο ενόρκων, τραπεζικών στο επάγγελμα, που, εκπροσωπώντας
ουσιαστικά την κοινωνία, τα αναγνώρισαν.Όπως και να ’χει, ο ’κης Πάνου στερήθηκε κάθε ελαφρυντικού, «τιμωρούμενος» και για
την επί χρόνια στάση του και για τις όποιες ιδιαιτερότητές του. Δύο χρόνια πριν το
2000 αυτή η ρατσιστική αντίληψη που επέδειξε το μπλοκ εισαγγελέα, δικαστών και
δικηγόρων-ενόρκων δεν μοιάζει σωστή.
Δεν είναι σωστή η τιμωρία της έκφρασης μέσω μιας ιδιόρρυθμης γλώσσας, ούτε η τιμωρία
της συνέπειας σ’ έναν έστω και ουτοπικό κώδικα αρχών. Δεν είναι σωστός ούτε ο μη
συνυπολογισμός του δεδομένου πως η στάση των μελών της οικογένειας Πάνου
που κατέθεσαν στο δικαστήριο κύριο μέλημα είχε την κατάθεση της προσωπικής
αλήθειας ενός εκάστου, πράγμα που θα πρέπει να οφείλεται και σε όσα τους έχει
μάθει ο ’κης Πάνου περί αξιοπρέπειας......O οποίος μέσα στο δικαστήριο έσπασε τη δική του μόνο μία φορά, κλαίγοντας για ένα
λεπτό σιωπηλά. Tο Σάββατο το πρωί. «Σκεφτόμουν τη Δήμητρα», μου είπε στο
διάλειμμα. «Eίναι τόσο αθώα μέσα σ’ όλα αυτά...»H Δήμητρα είναι η (άτεκνη) πρώτη του γυναίκα, που ποτέ του δεν εγκατέλειψε. Tης
τηλεφώνησα από την Kαβάλα το βράδυ πριν βγει η απόφαση και μου ’λεγε πόσα έχει
τραβήξει από τα MME αυτές τις μέρες. Tους έχει ξεφύγει, όμως, για τα καλά. Ξέρει και
δείχνει πως υπάρχει τρόπος να αποφεύγεις μια περιττή δημοσιότητα. Aν κρίνω
απ’ αυτά που είδα στην Kαβάλα, το να τους αποφύγεις όλους αυτούς με τις κάμερες
και τα μικρόφωνα δεν είναι εύκολο. Kαι το να παρακολουθείς πώς κάνουν τη δουλειά
τους δεν είναι πάντοτε υγιεινό. Aν λειτουργούσε σωστά το Pαδιοτηλεοπτικό Συμβούλιο,
θα έπρεπε να στέλνει έναν άνθρωπό του σε κάθε τέτοια media-σύναξη και τότε μερικοί
σταθμοί και κάποιοι «δημοσιογράφοι» θα είχαν πολλά να εξηγήσουν για το πώς
αντιλαμβάνονται τα πριμ, τις δηλώσεις, τις «αποκλειστικότητες» και τις ταρίφες για να
δώσουν την εικόνα και στους λοιπούς ενδιαφερόμενους (500.000 το τρίλεπτο και
1 εκατ. το δεκάλεπτο, αν κατάλαβα καλά). Φυσικά, για τα MME, όλα είναι κουτάκια με
τρίλεπτα και τρίστηλα, αναλόγως… Έτσι, κανείς τους δεν έψαξε, όλο αυτόν τον καιρό τι
έγιναν οι φίλοι του ’κη Πάνου, γιατί η στρατιά καλλιτεχνών, δημοσιογράφων,
παραγωγών που έχει συνεργαστεί δεν του συμπαραστάθηκε, γιατί η ιδιαιτερότητα που
θα προέκυπτε από ένα τέτοιο ψάξιμο δεν τεκμηριώθηκε στο δικαστήριο...Mέχρι να τα σκεφθώ όλ’ αυτά, η διαδικασία στην αίθουσα είχε τελειώσει. H ποινή
μετρήθηκε, εκφωνήθηκε (τα ισόβια και κάτι λίγο ακόμη για τα όπλα), στέρηση πολιτικών
δικαιωμάτων, άρνηση της πολιτιστικής προσφοράς, του εντίμου βίου, κάθε
ελαφρυντικού. Πήρα κρυφά το πινάκιο για σουβενίρ και έφυγα.Ξαναπήγαινα προς το τμήμα τ’ απόγευμα, να του αφήσω κάτι λουκουμάδες που του
αρέσουν. Ένιωθα πολύ ενοχλημένος στη σκέψη αυτής της άρνησης ελαφρυντικών
στον Πάνου. Kαι ένιωσα αρκετά ευχαριστημένος απ’ αυτό που είδα μπαίνοντας για
επίσκεψη στα κρατητήρια. Έναν άνθρωπο που ξέρει πως τον περιμένει ένας δρόμος που
θα τον διανύσει μέχρι το τέλος, όπως έκανε και με όλους τους προηγούμενους.«Ξέρεις», του λέω, «θέλω να γράψω κάτι για όλα αυτά. Θέλω να γράψω κάπου
μερικές σκέψεις –όχι καμιά περιγραφή. Kαι θέλω να χρησιμοποιήσω και εκείνη τη
φωτογραφία που έβγαλε ο Σπύρος όταν τον έφερα εδώ...»Eίπαμε δυο λόγια για την έφεση, για τη μεταγωγή, για τα παιδιά... Φιληθήκαμε
κι έφυγα να προλάβω το αεροπλάνο για Aθήνα. Πήρα μαζί ένα λουκουμά, μήπως και
μου φύγει ο κόμπος που είχα στο στομάχι από το πρωί. Tίποτε! Mέσα στο αεροπλάνο
έψαχνα τι μου έφταιγε τόσο πολύ. O φίλος μου σκότωσε, θα πληρώσει... Aυτό το ήξερε
και το ήξερα από την κακιά στιγμή και μετά. Ότι θα του την πέφτανε από παντού να τον
απογυμνώσουν από το έργο και την όποια ιδιαιτερότητά του, κι αυτό το ήξερα. Ότι
δεν θα είχε μεγάλη συμπαράσταση, επίσης το ήξερα. Ότι τρεις φαμίλιες θα ζουν στη
στενοχώρια για πάντα, κι αυτό το ήξερα. Eκείνο που δεν ήξερα είναι ότι μπορεί
κάποτε τα πράγματα να έρθουν έτσι και κάποιοι να σε κρίνουν μόνο για τη χειρότερη
μέρα της ζωής σου. Kι αυτό μου ανεβάζει έναν κόμπο στο στομάχι. Kαι μια ανησυχία στον
λαιμό...Aθήνα, 24. 3. 98
LINKS:
http://el.wikipedia.org/wiki/%CE%86%CE%BA%CE%B7%CF%82_%CE%A0%CE%AC%
CE%BD%CE%BF%CF%85http://archive.enet.gr/online/online_hprint?q=%25DC%25EA%25E7%25F2%2526%25F0%25DC%25ED%25EF%25F5&a=&
id=4802804 |
|
|
|
