Για πολλούς σήμερα, η φιλοσοφία αποτελεί έναν πολυτελή και απογειωμένο θεωρητικό κλάδο, που δεν μπορεί να ανταποκριθεί στις προκλήσεις ή να διαχειριστεί πρακτικά ζητήματα της κοινωνικής πραγματικότητας. Έτσι, λοιπόν, οι λόγοι ενός φιλοσόφου είτε δε λαμβάνονται υπόψη είτε δέχονται την αμφισβήτηση και την υπονόμευση στα πλαίσια της επίλυσης ποικίλων πρακτικών προβλημάτων, όχι μόνο από τον κοινό νου, αλλά και από τους υπόλοιπους επιστημονικούς κλάδους. Εύλογα, λοιπόν, κάποιος θα μπορούσε να ισχυριστεί ότι ο φιλόσοφος είναι αιθεροβάμων.
Ωστόσο, εάν ανατρέξουμε στις απαρχές της ιστορίας της φιλοσοφίας, θα δει κανείς ότι αποτέλεσε το θεμέλιο για την έξοδο της ανθρώπινης σκέψης από τη μυθοπλασία στην έλλογη και εμπειρική αντιμετώπιση της φυσικής και πολιτικής πραγματικότητας και κάθε άλλο παρά βήματα στους αιθέρες δεν είναι οι αποκρίσεις της. Οι Προσωκρατικοί θεωρητικοί, όπως ο Αναξίμανδρος, ο Θαλής, ο Ηράκλειτος, ο Αναξιμένης, ο Δημόκριτος κ.α. ήταν οι πρώτοι που επιχείρησαν να εξηγήσουν τα φυσικά φαινόμενα, όχι υπό ένα θεολογικό πρίσμα που απέδιδε π.χ. τα καιρικά φαινόμενα στις διαθέσεις του Δία και του Ποσειδώνα, αλλά με βάση την παρατήρηση και κατηγοριοποίηση αυτών των συμβάντων και εν συνεχεία συστηματοποίηση των μεθόδων τους, συγκροτώντας ένα ολοκληρωμένο θεωρητικό μοντέλο κοσμολογίας (λόγος για τον κόσμο). Κατ’ αυτό τον τρόπο, έχουμε τα πρώτα θεμελιώδη ερωτήματα από τη φιλοσοφία για το ποια είναι η αρχή του κόσμου-νερό, φωτιά, αέρας, άτομο- σε τι συνίσταται και ποιες είναι οι δομές του.
Κομβικό σημείο στη φιλοσοφική σκέψη και στην ιστορία της ανθρωπότητας αποτέλεσε η φυσιογνωμία του μεγάλου φιλοσόφου Σωκράτη, ο οποίος εισήγαγε για πρώτη φορά ερωτήματα που αφορούσαν το δημόσιο βίο και την ηθική συμπεριφορά, πάλι, μέσα από έναν πειθαρχημένο, λογικό στοχασμό. Άσκησε κριτική για το πώς αξίζει εν τέλει να ζούμε, ποιες και πως πρέπει να είναι οι κοινωνικές σχέσεις, οι θεσμοί. Η μαιευτική του μέθοδος και ο αγνωστικισμός του κατάφεραν και ανέδυσαν από την ανθρώπινη διάνοια τις απαντήσεις, φέρνοντας στο επίκεντρο τις δυνατότητες του ανθρώπου. Επίσης, ζητήματα όπως η φιλία, η γνώση, η πολιτική και η ηθική αποτελούν ορισμένα από τα πεδία που άπτονται της Σωκρατικής σκέψης και αποτυπώθηκαν υπό τη μορφή διαλόγων από το θαυμαστή του και απογοητευμένο από την Αθηναϊκή κοινωνία για το πώς φέρθηκαν σε αυτόν τον μεγάλο φιλόσοφο (καταδίκη Σωκράτη ότι διέφθειρε τους νέους με τη διδασκαλία του), Πλάτωνα. Εντός αυτών των διαλόγων επιτυγχάνεται η ανάδειξη των αντιλήψεων των προσώπων της τότε εποχής, των αντικρουόμενων απόψεων και των κρίσιμων ερωτημάτων του Σωκράτη που έφεραν σε αμηχανία τα σοφιστικά επιχειρήματα. Τα πρόσωπα που λαμβάνουν χώρο στα κείμενα αυτά είναι υπαρκτά και επιβεβαιώνουν τον ενεργό και σημαντικό ρόλο της φιλοσοφίας στις δημόσιες συζητήσεις περί απτών διακυβευμάτων.
Ο Πλάτων με τη σειρά του έλαβε τη σκυτάλη και μέσα από την Πολιτεία του αξιολόγησε τα είδη των πολιτευμάτων, καταλήγοντας να οικοδομεί το ιδανικό πολίτευμα, εμπεριέχοντας αξίες και έννοιες που σήμερα αποτελούν αναπόσπαστο κομμάτι για την εύρυθμη λειτουργία μιας κοινωνίας, όπως είναι η δικαιοσύνη, η οποία ταυτίζεται, βέβαια, με τη γνώση. Μπορεί εκ πρώτης όψεως να διατυπώσει κάποιος ότι, όντως, η Πλατωνική φιλοσοφία αποτελεί δείγμα εξωπραγματικών ρήσεων, λόγω του ότι εκφράζεται αλληγορικά, αλλά η ίδια η λειτουργία της αλληγορίας υποκρύπτει μια πραγματική κατάσταση η οποία, απλά, παραλληλίζεται. Όταν ο Πλάτων κάνει λόγο για δεσμώτες σε σπήλαιο, υποδηλώνει το επίπεδο και τη φάση στην οποία βρίσκεται η κοινωνική πραγματικότητα. Ότι, δηλαδή, οι πολίτες ζουν μέσα σε ένα ψέμα και σε ένα σκοτάδι από το οποίο πρέπει να εξέλθουν, μέσω της αναζήτησης της αλήθειας(α-λήθεια= άρση από τη λήθη) κι αυτό που θέτει ο Πλάτων επιβεβαιώνεται και ιστορικά από τα δεδομένα που έχουμε για την παρακμή στην οποία βρέθηκε η Αθήνα μετά το χρυσό αιώνα του Περικλή.
Ο πανεπιστήμων Αριστοτέλης, ακολουθώντας, αποτέλεσε και αποτελεί ένα τρανό παράδειγμα ότι ο φιλόσοφος δεν είναι αιθεροβάμων και εκτός πραγματικότητας, καθώς μέσα από την πληθώρα έργων του που αγγίζουν κάθε επιστημονική τάξη (πολιτικά, ηθικά, φυσικά, βιολογικά, ζωολογικά, αστρονομικά, ψυχολογικά), αποδεικνύεται ότι η φιλοσοφία μπορεί να μιλήσει και να ασκήσει επιρροή για τα πάντα, με τη χρήση του εννοιολογικού οπλοστασίου και της κριτικής της προσέγγισης. Ο Σταγειρίτης αποτελεί τον πρώτο συστηματικό εμπειρικό επιστήμονα, καθώς τόσο στα κοινωνικοπολιτικά όσο και στα φαινομενικά ζητήματα έκανε χρήση εμπειρικών δεδομένων και αναλογιών. Στην πολιτική του φιλοσοφία (Βιβλίο Πολιτικών), για παράδειγμα εξηγεί το λόγο και τον τρόπο για τον οποίο τα ανθρώπινα υποκείμενα συγκροτούν ομάδες και κοινωνίες, βάσει μιας αναλογίας τους με το τι συμβαίνει στη φύση. Επιπλέον, είναι ο πρώτος που χρησιμοποιεί πειραματικές μεθόδους προς απόδειξη των πορισμάτων του, ώστε να είναι ασφαλή και έγκυρα, ενώ οι διατυπώσεις του για τη φυσική περί του πρώτο κινούν και των τεσσάρων στοιχείων της φύσης, για την αστρονομία και το σχήμα της γης, επίπεδη και καλυμμένη από έναν θόλο αστεριών και πλανητών, αποτελούν τους θεμέλιους λίθους της επιστήμης μέχρι τα τέλη του μεσαίωνα. Όλα αυτά πάντα υπό το ανήσυχο πνεύμα της φιλοσοφίας.
Στη συνέχεια έχουμε την περίοδο του Διαφωτισμού, η έξοδος του ανθρώπου από την ανωριμότητά του για την οποία φταίει ο ίδιος. Ανωριμότητα είναι η αδυναμία του ανθρώπου να μεταχειρίζεται το νου του χωρίς την καθοδήγηση ενός άλλου. Φταίει γι’ αυτή την ανωριμότητά του ο άνθρωπος όταν η αιτία της έγκειται όχι σε ανεπάρκεια του νου αλλά στην έλλειψη της απόφασης και του θάρρους να μεταχειριστεί το νου του χωρίς την καθοδήγηση ενός άλλου. Μέσα σε αυτό το πνεύμα αναπτύχθηκε μια από τις θεμελιωδέστερες φιλοσοφικές θεωρίες, η οποία έχει εμποτίσει τα περισσότερα δυτικά πολιτικά, νομικά και ηθικά συστήματα με έννοιες και αξίες που ισχύουν, είναι καθολικές και απαραβίαστες και τις επικαλούμαστε συνέχεια. Η θεωρία αυτή δεν είναι άλλη από την Καντιανή, η οποία έδωσε έμφαση στο άτομο και τις ιδιαιτερότητες του. Το ανέδειξε ως ένα ξεχωριστό κομμάτι της κοινωνίας, ενώ γύρω από αυτό διατυπώθηκαν για πρώτη φορά τα ατομικά δικαιώματα και ελευθερίες αλλά και τα καθήκοντα ή το ηθικό χρέος. Πολύ συχνά, στον πολιτικό, νομικό, δημοσιογραφικό ακόμα και απλό, καθημερινό λόγο γίνεται ευρεία η χρήση τους, όπως: «έγινε παραβίαση των ατομικών δικαιωμάτων του, της ελευθερίας του, της αυτονομίας του». Κατ’ αυτό τον τρόπο, παρατηρούμε ότι σε δομές που αποτελούν συστατικά μέρη ενός κράτους, υποφώσκει η φιλοσοφική λογική και σύλληψη.
Τέλος, το ρόλο της φιλοσοφίας μπορούμε να το δούμε πιο ενεργό σήμερα, εν όψει όλων αυτών των νέων ιατρικών και γενετικών επιτευγμάτων, όπως είναι η κλωνοποίηση, αναπαραγωγικές μέθοδοι, γενετικώς τροποποιημένα τρόφιμα, αλλά και ζητημάτων που εγείρουν ηθικά διλήμματα, όπως η ευθανασία, μέσα από ένα νέο κλάδο της που είναι η βιοηθική. Πάλι μέσα από το κριτικό της βλέμμα επιχειρεί να αναδείξει τις προβληματικές όλων των συνεπειών αυτής της ιλιγγιώδους ανάπτυξη της βιοτεχνολογίας και να θέσει τους επιστήμονες προ των ευθυνών τους απέναντι στους ανθρώπους και την κοινωνία, π.χ. είναι ηθική η ευθανασία ή η διαχείριση των γενετικών δεδομένων για την κλωνοποίηση ανθρώπων;
Όλα αυτά καταδεικνύουν ότι ο φιλόσοφος δεν είναι ένας απαθής παρατηρητής που μιλά για καταστάσεις που δεν αφορούν την καθημερινότητα του τότε και του σήμερα. Ο φιλόσοφος είναι μέσα στην πραγματικότητα, παρατηρεί, εξετάζει, διερωτάται και διερωτά ό,τι έχει σχέση με την ανθρώπινη δράση και σκέψη. Είναι θα μπορούσαμε να πούμε ο «γκρινιάρης στη γωνία» που αμφισβητεί και θέλει αποδείξεις. Γι’ αυτό αν επιχειρήσουμε να δούμε την ουσία της φιλοσοφίας, θα δούμε ότι δεν είναι λόγια που αφορούν λίγους και εκλεπτυσμένους, αλλά χωρίς να το καταλάβουμε η ζωή μας κινείται γύρω από αρχές που έχει θέσει η ίδια και η ιστορία της. Οπότε, θα μπορούσαμε να ισχυριστούμε ότι ένα φιλόσοφος ούτε ήταν κι ούτε θα είναι αιθεροβάμων.
Αικατερίνη Χρ. Βασιλείου
Τελειόφοιτη Μεταπτυχιακή Φοιτήτρια ΠΜΣ Βιοηθικής Πανεπιστημίου Κρήτης
Περισσότερα... »
